Đường cắt cuối cùng của nhân loại: Giữa thần thánh thuật toán và cộng đồng nhận thức

Phùng Bùi

(Ủy viên Ban Văn hóa Trung ương Đảng tổ chức Thiện Chánh, Tổng Giám đốc Công ty Truyền hình Internet Trung Quốc Xinying)

Yuval Noah Harari trong cuốn sách Sapiens: A Brief History of Humankind đã tiên đoán rằng khi các thuật toán hiểu chúng ta hơn cả chính chúng ta, loài người sẽ chia thành một thiểu số "nhân loại siêu việt" và một đa số "lớp người vô dụng". Tiên đoán này đang dần trở thành hiện thực trong việc các thuật toán đề xuất đang nhanh chóng dệt nên những phòng ốc thông tin - những phòng ốc kiến thức mà các thuật toán đề xuất dồn nén cá thể vào trong những phòng thu phản hồi nhận thức, và chia rẽ xã hội thành những vũ trụ song song không thể dung hợp. Nguy hiểm hơn, dữ liệu chủ nghĩa đang nổi lên như một tôn giáo mới, nó tuyên bố mọi ý nghĩa đều nằm trong dòng dữ liệu, và ý chí tự do chỉ là ảo ảnh của thuật toán sinh học.

Chúng ta đang đứng ở ngã tư cuối cùng của lịch sử nhân loại: sang trái là khuất phục trước bàn thờ của chủ nghĩa dữ liệu, nhượng lại chủ thể, chờ đợi để được thuật toán định nghĩa là “không hữu dụng”; sang phải là tự chủ đập vỡ lột xác, xây dựng lại cộng đồng nhận thức, khẳng định sự không thể thay thế của con người trong trí tuệ tập thể. Đây không phải là lối phân kỳ của sự tiến hóa công nghệ, mà là sự lựa chọn cuối cùng của sự tồn tại văn minh.

Bong bóng thông tin: nơi ủ tạo lớp vô dụng

“Lớp người vô dụng” mà Harari cảnh báo không phải do thiếu năng lực, mà là sản phẩm tất yếu của sự thu hẹp nhận thức. Khi thuật toán liên tục củng cố những sở thích sẵn có, tầm nhìn của cá nhân bị thu hẹp trong một chiều hướng, tư duy phản biện và khả năng sáng tạo xuyên ngành héo úa trong môi trường đồng nhất hóa thông tin. Nguy hiểm hơn, chủ nghĩa dữ liệu đã hoàn thành lập luận vòng tròn của mình ở đây – hành vi của cá nhân mắc kẹt trong bong bóng ngày càng dễ dự đoán, nhờ đó máy móc trở nên “thông minh” hơn; trong khi “thông minh” của máy móc lại chứng minh tính ảo giác của ý chí tự do con người. Câu chuyện tự thực hiện, đang tạo ra một quần thể tự đánh mất mình: họ không chỉ không được cần đến để nắm bắt toàn cảnh, mà còn đánh mất cả ý chí lẫn năng lực để làm điều đó.

Để phá vỡ bong bóng thông tin, việc đầu tiên là tái cấu trúc logic thuật toán. Hệ thống đề xuất truyền thống phải chuyển hướng sang “phân luồng theo cảm nhận tình huống”, khi phát hiện người dùng bị hẹp thông tin thì chủ động đề xuất nội dung đa dạng. Đây không chỉ là cải tiến công nghệ mà còn là chuyển hướng đạo đức – nền tảng cần chuyển từ “nhà buôn chú ý” thành “kỹ sư hệ sinh thái nhận thức”. Là doanh nghiệp trực thuộc Tập đoàn Truyền hình mới Trung ương của Tổng cục Phát thanh Truyền hình Trung ương, thực tiễn của Công ty Internet TV Trung ương Truyền hình mới (sau đây gọi tắt là Trung ương Truyền hình mới) đúng theo nghĩa này có tính đột phá: bố cục nội dung cố ý phá vỡ cách ly thuật toán theo lĩnh vực chuyên sâu, “bắt buộc” giao thoa đề xuất công nghệ cao, tư duy nhân văn, ghi chép đời sống. Cách làm dường như “phản hiệu suất” này, thực chất là tái tạo “liên kết yếu” nhận thức cho người dùng, để các quan điểm khác nhau tự nhiên va chạm trong dòng thông tin. Khi khán giả xem phim tài liệu về phát triển nông thôn, thuật toán đề xuất không còn là cùng thể loại mà là video dài liên quan đến tính toán lượng tử hoặc biến đổi khí hậu, ranh giới nhận thức được mở rộng một cách nhẹ nhàng mà không hay biết.

Chia sẻ kiến thức: Kháng thể chống lại chủ nghĩa dữ liệu

Thế nhưng, nguy cơ căn bản của chủ nghĩa dữ liệu là nó hạ nhân loại thành nút trong dòng dữ liệu, ý nghĩa chỉ tồn tại trong hiệu quả xử lý thông tin. Nhưng Sách lược tương lai đã bỏ sót điều quan trọng nhất: “bức màn ý nghĩa” độc đáo của con người không được dệt nên từ các phép tính dữ liệu, mà từ sự lựa chọn giá trị trong việc chia sẻ tri thức. Khi một cá nhân chủ động chia sẻ, tranh luận, sửa đổi quan điểm, anh ta không chỉ là người sản xuất dữ liệu, mà còn là người trao tặng ý nghĩa – đó chính là bản chất của con người.

Hình ảnh [1]-Giao lộ cuối cùng của con người: Giữa vị thần thuật toán và cộng đồng nhận thức - Hoa Văn Thời Không

Tưởng tượng về Tổ chức hợp tác tình báo thế giới (WICO) cung cấp một thước đo toàn cầu. Nó sử dụng công nghệ blockchain để “dữ liệu có thể sử dụng nhưng không nhìn thấy”, chuyển đổi chia sẻ tri thức từ “trò chơi không có người thắng” sang “sinh thái chung” trên cơ sở bảo vệ chủ quyền và quyền riêng tư. Việc xây dựng “Cơ sở dữ liệu tri thức hình ảnh” của Trung Tịch Tân Ảnh cũng tương tự như vậy: nền tảng của nó không chỉ tập hợp nội dung, mà còn thông qua cơ chế đối thoại ba bên “nhà sáng tạo – chuyên gia – khán giả”, làm cho tri thức được tạo ra bằng cách xác minh chéo và tái cấu trúc phê phán trong dòng chảy. Một clip ngắn về ứng dụng drone trong nông nghiệp sẽ tạo ra các giải thích mô hình của chuyên gia công nghệ, câu hỏi đạo đức của nhà xã hội học và bổ sung kinh nghiệm của nông dân tuyến đầu. Sự chia sẻ tri thức đa cấp độ này khiến dữ liệu không còn là nguyên liệu dự báo lạnh lẽo, mà trở thành phương tiện tạo ra giá trị công cộng. Chủ nghĩa dữ liệu ở đây gặp phải nghịch lý trong lôgic nội tại của nó – khi con người chủ động chia sẻ dữ liệu chất lượng cao nhất (tức là tri thức đã được phản tư và tranh luận), dự báo của thuật toán lại làm tăng chứ không làm giảm chủ thể tính của con người.

Cộng đồng nhân loại: Xa lánh định mệnh của thuật toán

Dự ngôn bi quan của Harari được xây dựng trên nền tảng định mệnh của công nghệ, nhưng lịch sử đã chứng minh rằng sự thức tỉnh tập thể của con người luôn mở ra một con đường thứ ba bên lề logic công nghệ. Thực tiễn của Trung Tịch Tân Anh đã cho thấy một chuyển hướng quan trọng: từ “phủ đỉnh” đến “tạo đề”. Nền tảng của họ thường xuyên khởi động chuỗi chủ đề “Giao lộ con người”, mời khán giả bỏ phiếu để quyết định chủ đề phóng sự chuyên sâu – từ đạo đức y học trong sai lầm chẩn đoán của AI đến vấn đề phân biệt đối xử trong tuyển dụng bằng thuật toán. Cơ chế này biến người dùng từ đối tượng thụ động thành cộng tác viên cùng sản xuất ý nghĩa, mỗi lần bỏ phiếu và thảo luận là một lần chủ động bứt khỏi nhãn mác “không hữu ích”.

Ý nghĩa sâu xa hơn là nó đã tạo ra một mẫu vi mô cho sự quản trị chung về tình báo toàn cầu. Khi chia sẻ kiến thức trở thành văn hóa của nền tảng, khi cung ứng đa dạng hóa trở thành mô hình kinh doanh, Trung Tín Tân Duy thực chất đang tập luyện một loại giáo dục phổ thông về kỹ năng truyền thông. Qua việc tiếp xúc thường xuyên với thông tin dị biệt, khán giả dần dần học được khả năng quản lý sự bất đồng nhận thức và nuôi dưỡng động lực nội sinh để chủ động tìm kiếm đa dạng quan điểm. Sự “bứt chồi” của cá thể này hội tụ thành sức dẻo dai nhận thức ở cấp độ xã hội – ngay cả khi môi trường thuật toán bên ngoài tiếp tục xấu đi, công dân có kỹ năng truyền thông vẫn có thể tự mình dệt nên “lối thoát nhận thức”.

Lời kết: Giữa thần và phàm nhân

Điểm kết thúc của “Lịch sử tương lai” là sự ra đời của người thần và sự chết chóc của người phàm. Nhưng “tính thần” không nên được định nghĩa là khả năng xử lý dữ liệu mạnh mẽ hơn, mà là sự thức tỉnh về giới hạn của thuật toán và sự kiên định bất diệt với phức tạp của tính con người. Phá vỡ cái bong bóng thông tin không phải là quay trở về thời tiền hiện đại với sự thiếu hụt thông tin, mà là xây dựng lại mạng lưới ý nghĩa theo thước đo con người giữa dòng chảy dữ liệu.

Qua những thử nghiệm của Trung Tầm Truyền Hình và Phim Mới, chúng ta có thể thấy rằng một nền tảng truyền thông hoàn toàn có thể trở thành “cơ sở hạ tầng kỹ thuật số” cho cuộc cách mạng nhận thức này – không cần chờ đợi sự hoàn thiện của các cơ chế quản trị toàn cầu, cũng không cần dựa vào sự thay đổi lương tâm của các gã khổng lồ công nghệ. Bằng cách đưa “hệ số đa dạng” vào trong quá trình sản xuất nội dung, thiết kế thuật toán, quản trị cộng đồng, và bằng cách cài đặt gen chia sẻ kiến thức vào trong từng lần đề xuất, từng lần tương tác, nó đang chứng minh rằng: quyền lựa chọn của con người ở ngã rẽ cuối cùng này không bao giờ nằm trong tay các vị thần, mà nằm trong trái tim của mỗi cá nhân từ chối được định nghĩa và kiên trì chia sẻ và suy nghĩ.

Khi va chạm giữa những quan điểm khác biệt trở thành chuyện thường ngày, khi chia sẻ kiến thức được nâng tầm thành văn hóa toàn cầu, phòng tuyến thông tin sẽ chỉ còn là một chú thích trong lịch sử. Khi đó, nhìn lại, chúng ta sẽ thấy dự đoán của Harari chỉ đúng một nửa: thực sự có một số người trở thành “những người siêu đẳng” – những người luôn nắm giữ chủ quyền nhận thức, tiến hóa không ngừng trong trí tuệ tập thể. Còn lại, không phải là “lớp người vô dụng”, mà là những tiềm năng siêu đẳng chưa thức tỉnh.

编辑：KK